سماج میں ثقافتی تبدیلی کا قرآنی منہج
The Quranic Methodology of Cultural Change in Society
Abstract
Cultural transformation within a society is a highly significant and sensitive process that directly affects human beliefs, attitudes, morals, and intellectual standards. In contemporary Muslim societies, the influence of non-Islamic culture is increasing—often unconsciously—and is shaping moral behavior and social values.
To protect against this cultural penetration, it is essential for society to consciously adopt a religious culture in accordance with the principles of the Qur’an and Sunnah, and to make awareness, intellectual excellence, moral refinement, and piety its central guiding framework.
The research clarifies that genuine religious and cultural transformation requires firm resolve, justice and fairness, intellect and awareness, recognizing piety as the (criterion of excellence), honoring human dignity, and promoting knowledge as its foundational pillars. These principles contribute to the reform of both the individual and society, and help prevent blind imitation, class-based or racial superiority, and intellectual and moral decline.
By presenting the Qur’anic methodology in light of contemporary social challenges, this study offers practical guidance for social reform, moral awakening, and the
promotion of an intellectual culture. It also serves as a source of insight for the younger generation and researchers alike.
Ultimately, the research provides Muslim societies with principled and comprehensive guidance for cultural transformation by reconnecting them with the teachings of the Qur’an and Sunnah within a coherent and structured framework.
This research adopts a descriptive–analytical methodology and examines the principles of cultural transformation in the light of Qur’anic texts and evidence from the Prophetic biography (Seerah).
References
دکتر علی اکبر، ولایتی، فرہنگ و تمدن اسلامی، ( تہران، دفتر نشر معارف ، 1384ھ۔ش)، 19۔
. Ahmad Ali, Babai, Bargazida Tafsir Namona, Vol. 1, (Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiya 1382 SH), 151.
احمد على، بابايى ، برگزيده تفسير نمونه، ج 1، ( تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1382 ش)، 151۔
. Shirazi, Nasir Makarim, Tafsir Mustoun, Volume 5 (Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiyya, 1374), 105.
شيرازى، ناصر مکارم، تفسير نمونه، ج5 (تهران، دار الكتب الإسلامية، 1374 ش)، 105۔
. Mustafa Hasan, Tafsir Roshan, vol. 7 (Tehran, Markaz Nashar Kitab, 1380), 4.
مصطفوى حسن، تفسير روشن،ج 7 (تهران، مركز نشر كتاب، 1380 ش)، ۴۔
. Ahmad Ali, Babai, Bargazida Tafsir Namona, Vol. 3, (Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiya 1382 SH), 446.
احمد على، بابايى ، برگزيده تفسير نمونه، ج 3، ( تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1382 ش)، 446۔
. Shirazi, Nasir Makarim, Tafsir Mustoun, Volume 10 (Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiyya, 1374), 268.
شيرازى، ناصر مکارم، تفسير نمونه، ج10(تهران، دار الكتب الإسلامية، 1374 ش)، 268۔
. Ibib vol 26, 177.
ایضا ج 26 ، 177۔
. Abd al-Ali bin Juma'ah, Arusi Hawizi, Tafsir Nur al-Saqlayn, Vol. 2 (Qum, Antarhat Ismailiyan, 1415 AH), 488.
عبد على بن جمعه، عروسى حويزى، تفسير نور الثقلين، ج 2، (قم، انتشارات اسماعيليان، 1415 ق)، 488۔
. Syed Muhammad Baqir, Mousavi Hamadani, Tarjma: Tafsir al-Mizan, Vol. 18, (Qum, Daftar Antarhat-e-Islami Jamia e Madraseen Hoz-e-Illamiah, 1374 SH), 487.
سيد محمد باقر، موسوى همدانى، ترجمه تفسير الميزان، ج 18، (قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسين حوزه علميه ، 1374 ش)، 487۔
. Abu Jafar Muhammad bin Yaqub bin Ishaq, Al-Qalini al-Razi, Al-Kafi, Vol. 9, (Qum, Dar al-Hadith, 1429 AH), 408 & 409, Hadees #: 8229.
أبو جعفر محمد بن یعقوب بن إسحاق، الکلینی الرازی، الکافی، ج9، (قم، دار الحدیث، 1429ه)، 408و409، ح8229۔
. Imam Muhammad bin Ismail Al-Bukhari, Sahih Al-Bukhari, Kitab al-Adab (Book of Morals), Chapter: Al-Mana’ fi Laan al-Mu’min and Kufr, (Riyadh, Dar al-Salaam, Tab’a al-Dar al-Salaam, 1422 AH/2001) Hadith #: 6047; Allama Muhammad Baqir bin Muhammad Taqi Majlisi, Bihar al-Anwar, Vol. 71, Edition: II, (Beirut, Dar Ihya al-Turahat al-Arabi, 1403 AH/1983), 227.
لإمام محمد بن إسماعيل البخاري، صحيح البخاري، كتاب الأدب (کتابِ اخلاق)، باب: المانع في لعان المؤمن وكفرِه، (ریاض، دار السلام، الطبعة الدار السلام، 1422 ھ؍2001 ء) ، رقم الحديث:6047؛ علامہ محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، بحار الانوار، ج71، چاپ دوم، (بیروت،دار احیاء التراث العربی، 1403ھ/1983ء)، 227۔
. Imam Wali al-Din Abu Abd Allah Muhammad bin Abd Allah al-Tabarizi, Mishkaat al-Masabih, Kitab al-Adaab, Research: Hafiz Zubair Ali Zai, )Beirut, Dar Ihya Al-Tarath al-Arabi, 1403 AH / 1983), Hadith # :4998
الإمام ولي الدين أبو عبد الله محمد بن عبد الله الطبريزي، مِشْكَاةُ الْمَصَابِيح ، كتاب الآداب، تحقيق: حافظ زبير علي زئي،( بيروت، دار إحياء التراث العربي، 1403هـ / 1983م)، رقم الحديث: 4998۔
. Abu Dawud Sulaiman ibn al-Asha’ath al-Sajistani, Sunan-i Abi Dawud, Vol. 2, (approximate), Chap. Abwaab al-Salam, (Beirut, Jam‘iyat al-Maknaz al-Islami,), Hadith # : 5217. (Accessed March, 16, 2026)
https://islamicurdubooks.com/hadith/hadith-.php?bookid=3&hadith_number=5217
ابو داوُد سلیمان بن الأشعث السجستاني،سننِ ابی داوُد، ج 2، (تقریباً)، باب: أبواب السلام، (بیروت، جامعہ مکناز الاسلام) ، ح 5217۔
. Kulaini, Abu Ja'far, Muhammad bin Ya'qub, Al-Kafi (T-Islami), vol. 8, (Tehran, Dar al-Kutub al-Islamia, 1407 AH), 31
كلينى، ابو جعفر، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية)، ج8، (تهران، دار الكتب الإسلامية، 1407 ه ق)، 31
. Al-Majlisi, Muhammad Baqir, Bihar al-Anwar al-Jamaa Ladarar Akhbar al-Imath al-Athar, Vol. 1, (Beirut, Al-Wafa Foundation, 1404 AH), 220.
محمد باقر، مجلسي، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج 1، (بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404ھ)، 220۔